Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
19 February 2007
Maysa a gayyem ti nag-email ken nagdamdamag no apay nga insardengko ti agamiris kadagiti sarita. Saan met, kunak.
Diak insardeng no di naginana. Naisandi ngamin dagiti daniw, a kas kiddaw met ti maysa pay a gayyem. Lalo dagiti porporma ken panagaramid kadagiti addaan porma a daniw. Nga isu ti topikotayo kadagidi naglabas.
Dinakamatna pay dagiti naipablaak iti Bannawag ken salip kadagiti naipablaak. No adda kano met pilik.
Ngimmato pay ti kidayko. Kasano koma nga adda pilik ket diak met masangon ti agbasa iti Bannawag. Ketdi, saan pay a maidispley kadagiti newsstand iti bangketa ti siudad, addan kopiami nga ideliber ti maysa kadagiti kadakkelan a news dealer. Ngem di met mabalin a basaen nga insegida ta agiinnuna dagiti saringit ken kapungan a mangukrad.
Nagangayanna, diakton masango a basaen, lalo no madaman ti panagresertsko.
Gapu iti e-mail, inyiladak ti nagbasa kadagiti sarita. Padasek a siripen ida tapno pagustuak ti nag-email.
Sangapulo ket maysa nga isyo ti Bannawag manipud Nobiembre 20 agingga Enero 29 ti inukradko. Nairaman ditoyen dagiti sarita a nangabak iti Palanca Awards.
Inkeddengko a mangpiliak kadagiti kapintasan. Pasensian, gayyem a nag-email, ta saanko a mapatgan ti kiddawmo a mangpiliak iti kapintasan a sarita iti 2006:
Por delikadesa kadagiti hurado itoy. Naimbag koma no saan a salip.
Maawatannak koma. Ngem ketdi, padasekto nga amirisen dagiti limtaw a nangabak apaman a naipablaak dagiti nangabak. Padasekto a siripen babaen iti kunam a critical reading and critic’s view (Introduction, summary, analysis of the presentation, response to the presentation, and conclusion).
Isu nga inawagantayo iti Dagiti Kapintasan a Sarita ti Bannawag, Nobiembre 20, 2006 – Enero 29, 2007.
Dagitoy man dagiti sarita: Maysa nga Aldaw iti Biag ni Amitao, Reynaldo Duque; Ti Mannanakaw, ni Artemio Dagan; Gawat, ni Juan Asuncion; Memeho ni Francisco Quitasol; Father Aniano, ni Jovito Amorin; Aves, ni Neyo Valdez; Ni Baket Gimma, ti Aso, ken ti Atang, ni Arnold P. Jose; Sangasako a Kuarta, ni Mancielito Tacadena; Tugot, ni Danilo Antalan; Boy, ni Fernando Sanchez; Nabungon iti Lawag, ni Bernardo Tabbada; Siak ni Juan Obrero: OFW, ni Reynaldo Duque; Ni Dalusapi, ni Danilo Antalan; Daton iti Tumanor a Kaputotan, ni Prescillano Bermudez; Dagiti Nakilinong iti Lubong, ni Joel Manuel; Ti Bagyo, ni Samuel Corpuz, Jr.; Idi Inyawid ni Manang ti Nobiona a Koreano, ni Dulce Amor Mariano; ken, Ti Dayag iti Bakras ti Bantay, ni Francisco Quitasol.
Sangapulo ket walo a sarita. Pinadastayo ida nga inamiris ken sinukisok ti nagpigsaan ken nagpintasanda ket nangpilitayo kadagiti kapipintasan a sarita. Nagpipintasda amin ngem adda latta met dagiti tumakder a napimpintas.
Dagitoy dagiti napilik a lima kapipintasan:
Nabungon iti Lawag, ni Bernardo Tabbada
Daton iti Tumanor a Kaputotan, ni Prescillano Bermudez
Gawat, ni Juan Asuncion
Maysa nga Aldaw iti Biag ni Amitao, Reynaldo Duque
a) Siak ni Juan Obrero: OFW, ni Reynaldo Duque; ken b) Father Aniano, ni Jovito Amorin
Napipintasda amin. Ngem kaniak a biang, dagitoy ti pilik a nagsasagannad a kapipintasan.
Siripentayo ida a saggaysa.
1) NABUNGON ITI LAWAG, sarita ni Bernardo Tabbada. Iti theory of social realism, nakapappapati ti pannakaisurat ti sarita. Naurnos ken tumutop dagiti naibaskag a balikas. Nabaked la unay ti karakterisasion ti abogada a nabungon iti lawag (kaniak a biang, inawagak daytoy iti nagbubukel nga ulep, a kas iti “Nagbubukel Nga Ulep iti Lulonan ni Eugenia Pader”, maika-3 a Gunggona iti Salip iti Sarita ti GUMIL Pangasinan ken impablaak ti Bannawag). Holy ti kayat a sawen dayta “nabungon iti lawag.” Dagiti laeng “holy persons” ti maaddaan kadagiti nasisin-aw a kapanunotan ken napudpudno a panagserbi. Manipud iti rugi agingga iti gibus, saan a pulos a nagbaliw ti karakterisasion ni abogada. Consistency, kunada dayta.
Kasta met ti anakna, ti napanglaw a pamilia a tultulonganda
Inladawan daytoy a sarita saan laeng a ti sibubukel nga agdama a gimong no di pay ti sibubukel a sankataw-an wenno inladawanna ti tao nga aggargaraw iti agdama a gimong.
Inladawanna ti kangrunaan a parikut ti gimong, ti kinapanglaw. Ngem kas iti kunkunatayo a kanayon idi kadagiti komentario, analisis ken kritisismo, saan koma a basta iladawan ti parikut no di ited ti solusion. Itoy a sarita, inted ti author ti solusion: adda a mismo iti makimbagi, ken iti “kaarrubana.” Saan a literal, don’t take it literally ti balikas ditoy a “kaarruba”. Ti “kaarruba” ditoy ket isu met laeng ti “pada a tao.”
Wen, husto ti author, saan a kabaelan nga umalut-ot iti gayunggayong ti kinapanglaw nga is-suna, (panglaw ken pamiliana) nasken met ti pannaranay ti padana a tao (ti abogada, ti anakna, ken ti sinag) ken ti gobierno (DSWD)
Kadagiti nagkauna a sarita-Iluko a nangtratar iti yaalut-ot ti kinapanglaw, no saan nga is-isu (tao) ti nangtulong ti bagina, ti padana a tao, ngem awan sa ti nasalawko a nairaman ti gobierno. Iti agdadata a kinapudno, tumultulong ti gobierno no di man isu ti kangrunaan a mangidardarirag iti yaalut-ot ni Pinoy iti kinapanglaw.
Nasken ti panagkaykaysa amin, ti gobierno, dagiti umili, ken ti mismo a napanglaw tapno marippuog ti kinapanglaw, nga isu ti kangrunaan a parikut ti pagilian.
Ti parikut ti squatting iti Kamanilaan ken dagiti dadduma pay a siudad ket lalo pay a kimmaro babaen ti estupido (kuna ti author) a Lina law.
Nagbalin ti Lina law a lisensia a mabalin lattan ti asinoman a patakderan iti barongbarong ti bakante a lote ket ibagana nga awan lotena ken napanglaw ket yakardanto iti agpaay a kukuanan.
Mabalinnanto nga ipaupa dayta immakaranna ket agiskuatto manen.
Pagangayanna, iti dayta a wagas, immadu ti squatters kadagiti siudad, saan laeng nga iti Metro Manila.
Idi basbasaek daytoy, simmeksek iti utekko a no maburak ti consistency iti uray maysa kadagiti kararter, nadadaelen ti sarita; ken no rimmang-ay ti sinal-it a napanglaw, questionable dayta. Arguable, debatable kunak koman. Iti daytoy a rason, iti kaanoman dinto rumang-ay ti tao a dina ammo a tulongan ti bagina.
Ngem saan a napasamak ti sisiimek a napasamak. Horizons of expectation ti pangawagda kadayta a punto. Ketdi, inggibus pay ti author iti open-ending, banag a lalo manen a pimmintas ti sarita!
Apay nga open-ending? Wen a, ta di pay met laeng nalpas ti pannakidangadang iti kinapanglaw. Isu dayta ti kayat nga iparang ti sarita. Agtultuloy pay laeng ti kinapanglaw iti gimong iti laksid nga adu dagiti tumultulong a kadua ti gobierno. Ngem iti laksid ti panagpursigi dagiti “nabungon iti lawag” ken ti gobierno, adu met dagiti dina ammo a tulongan ti bagina. Ta kas kuna ti author itoy a saritana: naggaganas ti agtututtot.
Dagiti karakter ket simbolo wenno ibagianda laeng dagiti agdama nga agakem iti pudno a biag: dagiti napanglaw, dagiti “kaarruba” a saan a nasisita a baknang, ta mabalin met a tumulong ti saan a baknang no la ketdi nabungon iti lawag—wenno nabungon iti nasin-aw a panagpampanunot ken addaan iti nabalitokan a puso. Ukrad dagiti dakulapna, kunatayo koma no iti daniw.
Iti sociological approach to literary theory, maitutop la unay daytoy.
Dagiti nagpintasan ti sarita: ti karakterisasion dagiti karakter, nakapappapati ti eksena; ti parikut ken pannakasolbar ti parikut; ti pannakagamay a nalaing ti dramatiko a pannakaisuratna; ti pannakaigibus ti sarita, ken naurnos dagiti balikas.
2) DATON ITI TUMANOR A KAPUTOTAN, ni Prescillano Bermudez.
Juxtaposing technique. Manmano dagiti sarita a kastoy, ti pannakatrar ti idi ken agdama nga aggiddan a maiparang.
Pakasaritaan ti panagbaliw ti panawen wenno henerasion. Pakasaritaan ti no ania ti impatawid ti nagballigi nga ama iti anak. No ania met ti subad ti nagballigi nga anak iti nagballigi nga ama.
Ti nagpigsaan ti sarita: karakterisasion, lalo ti ama ken ti anak.
Consistency, saan a pulos a nagbaliw.
Kadagiti dadduma a sarita: mayat aya ti ama a parakrak dayta balay ket simbolo dayta ti kinaasinona. Ngem, TUMANOR A KAPUTOTAN, kuna met ti author ita. Adda met bukod a lubong ti sumaruno a henerasion. Nupay kasta, ti daan a henerasion ket pundasion ti baro nga henerasion.
Daydiay panagballigi ti ama ket ladawan ti kinasirib. Isu a nagballigi dagiti annakna ta masirib nga ama ken nagballigi nga ama.
Itoy a punto, dakkel ti gutadna iti pannakatratar ti kinaama. Iti biang ti Kailokuan, mapaspasamak daytoy a DATON TI TUMANOR A KAPUTOTAN. No ania ti mapaspasamak iti Kailokuan wenno Kailokanoan, maysa daytoy a ladawan.
Dur-as ti kayatna a sawen ti sarita. Saan a nagladog ti Ilokano iti daan a gimong. Simmurot daytoy iti speed of change. Natiliw ti sarita ti historia ti Kailokuan. Nailadawanna no kasano a nagbaliw ken simmurot iti napartak la unay a taray ti panagbalbaliw (speed of change).
Idi 1970s, makitatayo nga adu pay laeng dagiti kalapaw, saan? Daan a henerasion dayta. Ita, adun no di pay isu amin ket nagbaliwen; dimmur-asen ni Ilokano, ginalba ken kongkreton ken agkakarangyan dagiti balbalay. Daytoy ti kayat a sawen ti sarita.
Ngamin, nagballigi dagiti Ilokano iti agdama a henerasion gapu iti dayta sirib, saldet ken sirmata ti daan a henerasionna a nangkibin kadagiti sumarsaruno a kaputotanda.
Itoy a sarita, saan laeng a dagiti karakter ti kitaen no di pay ti generalization of the story nga isu dayta ti biag ni Ilokano iti napartak la unay a panagtaray ti panawen.
Itoy a sarita, sipapannakkel ti author a nangibaga a dimmur-as a naminpinsan ni Ilokano. Saan a nagpaatiw kadagiti dadduma pay a puli wenno etniko. Saan a matmaturog no di ket nasaldet ken naridam ni Ilokano, isu a dimteng kenkuana dayta a dur-as.
Saan koma a kitaen ti maysa a sarita babaen ti agus ti sarita no di ti generalization (nalawlawa a masakupan), ti kaipapanan ti sarita, no ania ti kayatna a sawen, ti simbolo wenno isimsimbolo daytoy.
Ken maysa, adda aya ama a madi iti kinadur-as ken panagbalbaliw?
Sangkakuna dagiti agpasalip: iladawanna ti kultura ni Ilokano.
No kultura, kunatayo, saan laeng a dayta panangiparang kadagiti sariugma a kannawidan, pammati, aramid ken blah,blah, blah, blah! (anangsab….!)
Nasken nga adda ramen a “what happens next?” wenno “ania ti sumaruno a mapasamak?” ti napintas a sarita.
No awan ti sumaruno a mapasamak, saan a dimmur-as ti sarita kasta met ti topiko. Dumur-as met ti sarita, kunkunatayo kadagiti komentariotayo. Saan a basta iparang ti parikut wenno ti ladawan wenno simbolo a diman la dimmur-as.
Itoy a sarita, naiparang ti daan nga Ilokano ken ti agdama nga Ilokano. Ni naridam, masirib ken nasaldet nga Ilokano ti nagsanggiran ti nagballigi nga agdama nga Ilokano.
Daytoy a sarita, nakaptiurna ti sibubukel ken kapipintasan a pannakailadawan no asino ni Ilokano iti agdama. No kasano a pinatanor ti ama nga Ilokano dagiti annakna. Ken no asino itan (now generation) dagiti annakna.
Daytoy a sarita ti kapipintasan amin a panangiladawan iti kultura ni Ilokano: nadur-as!
3) GAWAT, sarita ni Juan Al. Asuncion. Pinilik daytoy gapu iti pannakaisuratna a kas arte. Ngamin, no agdisidirak no ania ti kapintasan a sarita, sapulek latta a sapulen ti sarita a kas sarita.
Ti sarita ket maysa nga arte. Maysa a porma ti arte.
What is an art? Saan aya a show don’t tell ti arte? Ipakitam, saanmo ketdi a sawen.
Daytoy ti sakit dagiti kaadduan a mannurat, beterano man ken agdadamo.
Maibilangak met ditoy. Sakitko met daytoy. Idetaliek met aminen. Ngalngalek ken itilmonak payen no kua dagiti dear readers. Ti rigatna, samonto la ammon a biddut no adda nangdillaw. Saanmo a madlaw ti bukodmo a sinurat gapu ta nairayoka iti pasamak.
Nakitak daytoy a sakit kadagiti dadduma pay a sarita, lalo kadagiti makunkuna a narimat a nagan. Gapu itoy a sakit, naarus dagiti makuna a nagpipintas nga idea ken pannakaisuratna (presentation).
Ngem nasken a maipakat a ti arte ket arte.
Ti kayatko a sawen, agsipud ta maysa nga arte ti maysa a sarita, saan ngarud a nasken nga isao, isarita, sawen, idetalye amin amin agraman kinarakaran ken dalem no di ipakita kadagiti agbasbasa ket isuda ti mangibagas kadayta nga impakitada.
Daytoy ti nagpigsaan ti sarita a Gawat. Saanna nga imbaga no di ket impakitana dagiti pasamak . Adda dagiti pasamak a saanna nga imbaga, ngem impakitana dagita ket kadagiti masirib nga agbasbasa, ammoda a napasamak dayta.
Ta ti makunkuna a bunga ti arte ket saanna laeng a kariten ti intelektualidad no di pay itag-ayna ti mas de kalidad a readership.
Saan laeng a pangkomersial wenno pang-entertainment ti sarita, pang-intellectual met.
Ti rigatna, narasay dagiti sarita a kakastoy. Iti isipko kabayatan a sursuratek daytoy (ikamkamakam para iti next issue ti Tawid isu nga agdependen iti lagip, awanen ti panawen nga agreserts) simrek iti panunotko dagiti sinurat a nasurat met iti kastoy kas iti “No…. ti Karayan, Nabagas Dagiti Tirem,” a sarita ni Jaime Raras; ken, ti “Ti Alliaw iti Elma Street,” a saritak, agpada nga impablaak met laeng ti Bannawag. Adda dagiti pasamak a saan naibaga ngem naipakita kadagitoy a sarita. Kritikal dagita a pasamak no di man isu ti kangrunaan a pasamak iti sarita; no di man isu ti climax ti sarita.
Ania ti napasamak iti udi ti sarita ni Asuncion? Saanko nga ibaga ta ironic ti sarita. Maysa a sarita a Ship Of Fools. No ania ti aramidna idi isu met ti napasamak kenkuana. No dimo maawatan, nasken a basaem manen. No dimo latta maawatan, irekomendak kenkan ti panagbasabasam kadagiti sarita dagiti malalaki a mannurat iti lubong tapno magaw-at no di man ibulsam dagiti makunkuna a bunga ti arte.
Makapasennaay, ken makapatanabutob ti nakapay-an dagiti inna iti sarita, ngem ania ti maaramidam ket dayta ti insubo ti author?
No dakes man dagiti inna iti sarita, let it happen. Ngamin awan ti ina a makaibtur a mabisinan ti anakna isu nga aramidenna amin amin a pamuspusan basta saan nga agbisin dagiti annakna. Uray pay no isaldana ti kararua ken ngurngurutangotna
SAAN KOMA a kitaen no ania ken kinaasino ti/dagiti karakter no di ket kasano a nasurat ken impresentar ti author ti ideana. Ta adu met dagiti nalatak a karakter nga addaan iti di nasayaat nga aramid a kas ken ni Dracula, daydiay mammapatay iti Elm Street, ni Robin Hood, ken adu pay.
Saan a basol ti author no saan a nasayaat ti aramid ti pinarsuana a karakter. Dayta ngarud ti karakter ti istoria. Apay a di awaten ken husgaan ti sarita a kas sarita a saan ket segun iti kinadakes ti/dagiti karakter.
Kayatna a sawen, napintas ti sarita ta urayka nagtanabutob ken nagsennaay. Dagita a napasamak dagiti inna ket saan nga imbaga ti author ta saan met a rumbeng ket nga ibaga no di ket iladawan dagitoy. Dayta gawat ngamin ti rason no apay a napasamak dagita. Napapintas met ti pannakaidetalie dagiti rumbeng a maidetalie.
Saan laeng a ti taraon ti pisikal a bagi ti nagawat, no di pay ti spiritual a bagi. Nagnunog dayta pannakagawat ti pisikal a bagi, nairaman a nagawat ti intellectual ken spiritual a bagi. Gawat a talaga.
Pati dagiti karakter ket saan a naibaga no di ket nailadawan ti kinaasinoda. Banag a nangpapigsa la unay ti sarita.
4) MAYSA NGA ALDAW ITI BIAG TI AMITAO, sarita ni Reynaldo Duque.
Kadagiti amin a binasak a sarita, daytoy ti “well written.”
Kapipintasan, kauurnosan amin.
Wala kang itatapon, kuna dagiti Tagalog. Awan a pulos ti mapilawko iti pannakaisuratna.
Rekomendado a para lektiur kadagiti agdadamo. Ngamin, the simplest form of short story daytoy a sarita.
Kastoy man ti structurena: maysa a traditional
a) exposition — pannakaiparang ti parikut (ti nuang) – ti kinauyong ti amona
Idi basbasaek ken naiparang a dagus ti parikut, kellaat a naiserrek daydiay agpalpaltog ti billit a lakay. Ne, apay itan a kasta, kunak.
Simmeksek iti panunotko a maysa la ketdi daytoy a paripirip ti sarita: nauyong ti tao kadagiti ayup. Matay la ketdi daytoy a nuang, kunkunak ti bagik, nga isu daytoy ti paset ti “panagbasa” a horizons of expectation, adda daydiay sisiimen a mapasamak.
b) Precipitating events – pannakawarwar dagiti dadduma pay a maidetalie: kas iti labistori da Amitao ken Dayag. Ti panagkapon ken dadduma pay
c) complication — kayat ni lakay Gusting a pakapon ni Amitao.
Kasanon ti arapaapna a maaddaan iti anak ken ni Dayag?
d) crisis – ti panagturongda iti kataltalonan a nakaparigatan manen ti nuang
e) climax – ti panagibales ti nuang iti amona
d) resolution – ti panagtakder ti nuang iti tapaw ti turod iti agtangeben ti init a nakariknaanna iti naimas a bang-ar (balligi, ta nabaelanna a binales ti amona)
Agsipud ta naiparang iti damo ti sarita a naulpit ti tao, isu met laeng daytoy ti udina: naulpit met laeng ti tao. Ditoy a simrek ti paripirip idi damo, ti kinalaing ti lakay a pumaltog ti billit. Pinaltoganna met ni Amitao.
Ngem di imbaga ni author a pinaltoganda ti nuang. Inladawanna, ta kunatayo, a ti arte ket nasken a maipakita, saan a sawen. Ta ti sarita ket bunga ti arte. Isu a kastoy man iti klasiko a panangigibus ti author: “Narikna ni Amitao a kasla bimtak ti nagbaetan ti sarana.
Sinaruno ti bibineg. In-inut a naarinuknok idinto a kumudrepen ti panagkitana.
Naudi a nakitana ti kinalabbasit dagiti ulep a tumtubagen ti lumlumneken nga init.
Ti panagtabon ti init ket simbolo ti patay. Ti nalabaga nga ulep ket iparangna ti nadara nga ipapatay. Kastoy ti bunga ti arte iti sarita.
Napaltogan ngarud, di nadara nga ipapatay, saan?
Maysa kadagiti kapipintasan iti pannakaisuratna a sarita iti Iluko.
(Subliantayto daytoy ta idiligtayo iti pannakaisurat ti “The Mask of the Red Death” ni Edgar Allan Poe).
5) a) SIAK NI JUAN OBRERO: OFW, ni Reynaldo Duque; ken b) FATHER ANIANO, ni Jovito Amorin – gapu iti naisangsangayan, naidumduma a tekniko iti wagas ti presentationda: voice tape ti Juan Obrero idinto ta babaen iti phenomenal technique — ti “bileg iti pannakakita iti napalabas” ti Fr. Aniano. Nakalinlinteg pay ti pannakaisuratda.
Nabileg met dagiti nadakamat a topiko: kinabannuar. Dagiti bannuar iti agdama a panawen, dagiti OFW, ken dagiti bannuar iti napalabas a panawen, dagiti immalsa iti inigges a gimong dagiti naturay a ganggannaet
Napipintasda amin. Uray dagiti saanko a napili ket makirinnupakda la ketdi iti Tugade Awards…#
